Het instrument
Hoe een pijporgel zijn klank maakt
Wind, pijpen, registers en klavieren: de onderdelen van het instrument achter het concert, in begrijpelijke taal en met bronnen.
Boek het concert ↗Kort antwoord
Een pijporgel maakt geluid door lucht onder druk, wind genoemd, door pijpen te persen die via een klavier worden gekozen. Elke pijp klinkt op één toon, daarom zijn de pijpen gegroepeerd in sets die registers heten, en knoppen die stoptrekkers worden genoemd bepalen welke registers klinken. De organist bespeelt met de handen één of meer klavieren en met de voeten een pedaal. Omdat de wind continu stroomt, kunnen tonen worden aangehouden zolang de toets ingedrukt blijft, wat een van de redenen is waarom het orgel de koning van de instrumenten wordt genoemd.
Wind
De Engelse Wikipedia zegt dat een orgel spreekt wanneer wind, lucht onder druk, door pijpen wordt geperst die via een klavier worden gekozen. De luchttoevoer is het hart ervan. Vóór motoren moest iemand de balgen met de hand bedienen, en het artikel vermeldt dat een persoon genaamd calcant ze bediende wanneer de organist een signaal gaf. Vanaf het midden van de 19e eeuw werden balgen geleidelijk vervangen door water-, stoom- en benzinemotoren, en vanaf de jaren 1860 door roterende turbines die later door elektromotoren werden aangedreven. De meeste orgels gebruiken vandaag een elektrische blazer, en de wind wordt opgeslagen in regulators om de druk stabiel te houden.
Doedelzakken en gelederen
Elke pijp produceert één toon, dus een orgel heeft voor elke noot die het kan spelen een pijp nodig. Hoe langer de pijp, hoe lager de noot. Een reeks pijpen met dezelfde klankkleur over het hele klavier vormt een register, en de meeste orgels hebben vele registers. English Wikipedia deelt de pijpen in naar fluitpijpen, die klinken doordat lucht langs een lip wordt geblazen, ongeveer zoals bij een blokfluit, en tongpijpen, die een trillende tong gebruiken zoals een klarinet of saxofoon. Pijpen zijn gemaakt van hout of metaal. Hun volume kan tijdens het spelen niet gemakkelijk worden veranderd, en daarom haalt een orgel zijn bereik uit het combineren van registers.
Stops: de juiste toon kiezen
Een register is de bediening waarmee wind een pijprank kan bereiken. Het artikel stelt dat een pijp alleen kan klinken als het bijbehorende register open staat en de toets wordt ingedrukt. Registers bestaan in verschillende toonhoogten, aangeduid in voeten: een 8-voets register klinkt op de genoteerde toonhoogte, een 4-voets register een octaaf hoger en een 16-voets register een octaaf lager. Een organist combineert registers om de klankkleur te veranderen, van een zachte, fluitachtige stem tot een vol, helder tutti. Registernamen zijn niet gestandaardiseerd tussen orgels, waardoor twee vergelijkbare registers verschillende namen kunnen dragen.
Keyboards, pedalen en de console
Klavieren die met de hand worden bespeeld, heten manualen, van het Latijnse woord voor hand, en het klavier dat met de voet wordt bespeeld is het pedaal. Volgens de Engelse Wikipedia heeft elk orgel minstens één manuaal, hebben de meeste er twee of meer, en hebben de meeste een pedaal. In huidige specificaties wordt vaak uitgegaan van twee of meer manualen van 61 toetsen, vijf octaven, en een pedaal van 30 of 32 toetsen. Elk klavier bestuurt gewoonlijk zijn eigen divisie van registers, en de klavieren, het pedaal en de registers bevinden zich samen in de speeltafel. De speeltafel kan in de kast zijn ingebouwd of er los van staan.
Van water tot blaasbalg: een korte geschiedenis
Volgens de Engelse Wikipedia wordt de uitvinding van het orgel in de 3e eeuw voor Christus toegeschreven aan de Griekse ingenieur Ctesibius van Alexandrië, in de vorm van de waterorgel hydraulis. Er staat dat er in 757 een pijporgel met grote loden pijpen naar het Westen werd gestuurd als geschenk voor Pepijn de Korte, en dat zijn zoon Karel de Grote in 812 een soortgelijk exemplaar aanvroeg voor zijn kapel in Aken. Het eerste orgel dat gedocumenteerd is als permanent geïnstalleerd, stond in 1361 in Halberstadt. Tegen de 17e eeuw waren de meeste klanken van het moderne klassieke orgel ontwikkeld, aldus het artikel.
Lees verder: De Italiaanse orgeltraditie, van de familie Antegnati tot Tamburini
Waarom de ruimte ertoe doet
Een orgel wordt gebouwd voor een specifieke ruimte, en de ruimte bepaalt wat u hoort. In een stenen kerk dragen de lage tonen ver en kan het geluid nog nagalmen nadat de toets is losgelaten. Daarom voelt een concert in een gewelfde kerk anders dan een opname. De Italiaanse Wikipedia beschrijft Sant'Angelo als een enkele brede beuk met een tongewelf en zijkapellen, en vermeldt dat de pijpen van het orgel in de twee armen van het transept zijn geplaatst. De aankondiging zegt niets over hoe het concert is opgezet, dus luister op de dag zelf in plaats van een bepaald effect te verwachten.
Waarom men het het koning der instrumenten noemt
Volgens de Engelse Wikipedia bracht het eerste gedocumenteerde permanente orgel, in 1361 in Halberstadt, de dichter en componist Guillaume de Machaut er waarschijnlijk toe het orgel het koning der instrumenten te noemen, een beschrijving die nog steeds vaak wordt gebruikt. De aankondiging van het concert voegt eraan toe dat de organist dezelfde uitdrukking tijdens het uur toelicht. De redenen zijn gemakkelijk te horen: het bereik van het orgel, het vermogen om aan te houden en het enorme volume onderscheiden het van andere instrumenten. Voor een eerste luisteraar zijn het vaak de lage pedaaltonen die u net zozeer voelt als hoort.
Veelgestelde vragen
Wat is een register?
Een reeks pijpen met dezelfde klankkleur, één pijp voor elke toets op het klavier; de Engelse Wikipedia noemt het de eenheid die de registers selecteren.
Hoeveel pijpen heeft een orgel?
Dat verschilt enorm. Volgens de Engelse Wikipedia kunnen de kleinste draagbare orgels een of twee dozijn pijpen hebben, terwijl de grootste meer dan 33.000 pijpen kunnen hebben.
Wat is een manuaal?
Een handklavier. De meeste orgels hebben er twee of meer, plus een pedaalboard dat met de voeten wordt bespeeld.
Bronnen