De traditie
De Italiaanse orgeltraditie, van de familie Antegnati tot Tamburini
Hoe Italiaanse orgels in de renaissance werden gebouwd, waarom de Dom van Milaan in 1552 een Antegnati om er een vroeg, en wie Tamburini was.
Boek het concert ↗Kort antwoord
Italië kent een lange orgelbouwtraditie. Volgens de Engelse Wikipedia heeft een Italiaans barokorgel vaak één klavier en geen pedalen, gebouwd op een koor van Principale-registers met zeer kleine pijpen bovenaan. De familie Antegnati uit Brescia waren beroemde bouwers; Costanzo Antegnati schreef in 1608 een boek over 144 van hun orgels, en in 1552 kreeg Giacomo Antegnati de opdracht een orgel te bouwen voor het koor van de Dom van Milaan. Het bedrijf Tamburini, opgericht in 1893, bouwde het orgel dat de Italiaanse Wikipedia vermeldt bij Sant'Angelo.
Het Italiaanse orgel, in grote lijnen
De Engelse Wikipedia schrijft dat orgels in Frankrijk, net als in Italië, Spanje en Portugal, vooral werden ontworpen om afwisselende verzen van de liturgie te spelen in plaats van de gemeentezang te begeleiden. Het Italiaanse barokorgel, zo staat er, was vaak een instrument met één klavier zonder pedalen, gebouwd op een volledig koor van octaven en kwinten. De registers gaven de toonhoogte aan ten opzichte van de grondtoon, het Principale. De hoogste rangen 'braken terug', waarbij de kleinste pijpen werden vervangen door pijpen een octaaf lager, zodat de bovenkant van het klavier hoorbaar bleef. Het resultaat wordt beschreven als een soort samengesteld discantmengsel.
Wind en karakter
Hetzelfde artikel geeft een detail over de wind. Er staat dat een Italiaans orgel uit de renaissanceperiode kan werken op een winddruk van slechts 2,2 inch waterkolom, oftewel 56 millimeter, tegen ongeveer 2,75 inch als typische waarde voor een pijporgel en veel meer voor soloregisters in sommige grote instrumenten uit de 20e eeuw. Dat is een algemene beschrijving van de renaissancepraktijk, geen bewering over het instrument dat u zult horen.
De Antegnati's van Brescia
Het artikel op de Engelse Wikipedia over Costanzo Antegnati vermeldt dat hij op 9 december 1549 in Brescia werd geboren in een familie van productieve orgelbouwers. Samen met zijn vader bouwde hij in 1581 het Antegnati-orgel voor de broeders van de Sint-Jozefkerk in Brescia, dat volgens het artikel ooit het grootste en beroemdste ter wereld was. Van de weinige instrumenten die bewaard zijn gebleven, noemt het het Antegnati-orgel van de Sint-Nicolaas in Bergamo uit 1588, gerestaureerd in 1996. Hij was organist aan de kathedraal van Brescia van 1584 tot 1619.
L'arte organica
Het bekendste werk van Costanzo Antegnati is L'arte organica, gepubliceerd in 1608. De Engelse Wikipedia schrijft dat het technische details geeft van 144 orgels die door zijn familie zijn gebouwd, regels voor het stemmen van orgels en klavecimbels, en advies over registratie, dat wil zeggen het kiezen welke registers je combineert. Het is het soort boek dat historici vertelt hoe Italiaanse orgels uit de renaissance werden gemaakt en bespeeld, en het laat zien hoe professioneel het ambacht al was in de late 16e eeuw.
De Dom van Milaan en de Antegnati
Het Engelse Wikipedia-artikel over de Dom van Milaan vermeldt dat Giacomo Antegnati in 1552 de opdracht kreeg een groot orgel te bouwen voor de noordzijde van het koor. In hetzelfde jaar werd volgens de Italiaanse Wikipedia de eerste steen van Sant'Angelo gelegd. Het presbyterium van de kathedraal herbergt vandaag de dag twee grote orgels, aldus het artikel. Zo gaf Milaan halverwege de zestiende eeuw dus zowel opdracht voor een groot orgel in zijn kathedraal als voor een nieuwe franciscaner kerk, en bouwde de familie Antegnati in dezelfde stad.
Tamburini en het twintigste-eeuwse orgel
De Italiaanse Wikipedia vermeldt dat Giovanni Tamburini, geboren in Bagnacavallo in 1857 en overleden in Crema in 1942, in de leer ging bij verschillende orgelbouwers en in 1893 zijn eigen fabriek oprichtte, met zijn eerste orgel in 1894 voor de kerk van Nogarè. Hem worden belangrijke bijdragen aan elektrische en pneumatische overbrengingssystemen toegeschreven, en het bedrijf is volgens de bron nog steeds actief, geleid door een achterkleinzoon. De Italiaanse Wikipedia vermeldt het orgel van Sant'Angelo als een Tamburini, opus 372, met vier klavieren van 61 toetsen en een pedaal van 32. Op de boekingspagina staat niet welk instrument tijdens het concert wordt bespeeld.
Waar u naar kunt luisteren
Als het orgel de Tamburini is die de Italiaanse Wikipedia beschrijft, met vier klavieren en pijpen in de twee armen van het transept, verwacht dan een breed klankbeeld dat van beide zijden van de kerk komt. Op de boekingspagina staat niet welk instrument wordt gebruikt, beschouw dat dus als een mogelijkheid, niet als een belofte. Luister op de dag zelf hoe het geluid door het schip reist en wat de organist over het instrument vertelt.
Veelgestelde vragen
Wie waren de Antegnati?
Een familie van orgelbouwers uit Brescia. De Engelse Wikipedia vermeldt dat Costanzo Antegnati L'arte organica schreef, een boek uit 1608 waarin 144 door zijn familie gebouwde orgels worden beschreven.
Wie richtte Tamburini op?
De Italiaanse Wikipedia vermeldt dat Giovanni Tamburini in 1893 zijn orgelfabriek oprichtte en in 1894 zijn eerste orgel bouwde.
Wordt het concert gespeeld op een Antegnati-orgel?
De vermelding zegt niets van dien aard. De Antegnati vormen achtergrondinformatie over hoe de Italiaanse orgelbouw zich heeft ontwikkeld.
Bronnen